Streszczenie wykonawcze

Najważniejszy wniosek: pojęcie „ziołowy nootrop” obejmuje interwencje o skrajnie różnej dojrzałości klinicznej. Najmocniejsze dowody dotyczą galantaminy, czyli standaryzowanego alkaloidu stosowanego jako lek objawowy w łagodnej i umiarkowanej chorobie Alzheimera. Nie jest to jednak suplement poprawiający sprawność poznawczą osób zdrowych, lecz lek na receptę, którego korzyści są umiarkowane i okupione ryzykiem działań cholinergicznych, bradykardii, utraty masy ciała oraz interakcji farmakologicznych. 

Dla huperzyny A biologiczna wiarygodność jest duża, ponieważ substancja hamuje acetylocholinoesterazę. Najlepsze wieloośrodkowe badanie fazy II nie wykazało jednak korzyści w pierwotnym punkcie końcowym przy dawce 200 µg dwa razy dziennie. Sygnał przy 400 µg dwa razy dziennie pochodził z analiz drugorzędowych i nie został potwierdzony jako jednoznaczny efekt kliniczny. Pozytywne metaanalizy są obciążone niską jakością części badań, małymi próbami i ryzykiem błędu publikacyjnego. 

W grupie adaptogenów najbardziej obiecujące, ale nadal wstępne wyniki poznawcze uzyskano dla Withania somnifera. Małe, krótkie RCT sugerują poprawę wybranych aspektów pamięci, uwagi i funkcji wykonawczych u osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi lub przewlekłym stresem. Dwa pilotażowe badania u osób z MCI obejmowały odpowiednio około 50 osób przy dawce 300 mg ekstraktu z korzenia dwa razy dziennie przez osiem tygodni oraz 40 osób przy dawce 250 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie przez 60 dni. Wyniki wymagają niezależnej replikacji, ponieważ próby były małe, stosowano różne ekstrakty i liczne punkty końcowe, a część prac była finansowana lub współtworzona przez producentów. 

Dla Rhodiola rosea dane częściej wskazują na redukcję zmęczenia i utrzymanie koncentracji w warunkach stresu niż na bezpośrednie, trwałe zwiększanie zdolności poznawczych. Badania były niewielkie i heterogeniczne, a przegląd systematyczny wskazywał na problemy metodologiczne. Monografia EMA uznaje tradycyjne zastosowanie różeńca w objawach stresu, takich jak zmęczenie i wyczerpanie, ale nie ustanawia wskazania do leczenia zaburzeń poznawczych. 

W przypadku Panax ginseng obserwuje się przejściowe, zależne od dawki zmiany pamięci wtórnej lub uwagi w małych badaniach krzyżowych. Przegląd Cochrane nie znalazł przekonujących dowodów na działanie prokognitywne, natomiast nowszy przegląd z 2026 roku odnotował korzystne sygnały w części z 14 RCT, ale także duże zróżnicowanie ekstraktów, dawek i testów oraz możliwość kompromisu między szybkością a dokładnością działania. 

Wśród flawonoidów największe RCT kwercetyny, obejmujące 941 osób przyjmujących 500 lub 1000 mg dziennie przez 12 tygodni, nie wykazało poprawy pamięci, uwagi, czasu reakcji, szybkości psychomotorycznej ani elastyczności poznawczej. Dla luteoliny nie znaleziono zakończonego, wiarygodnego RCT izolowanej substancji, które potwierdzałoby działanie nootropowe u dorosłych. EGCG zmieniał przepływ krwi w korze czołowej, lecz w badaniu ostrym nie poprawiał funkcji poznawczych osób zdrowych. Pozytywny wynik fazy II w zespole Downa dotyczył połączenia EGCG z treningiem poznawczym i nie może być przenoszony na ogólną populację. 

Wniosek praktyczny: nie ma obecnie podstaw, aby rutynowo zalecać różeniec, żeń-szeń, ashwagandhę, kwercetynę, luteolinę, EGCG lub huperzynę A jako skuteczne „nootropy” dla zdrowych dorosłych. Najbardziej racjonalne zastosowanie adaptogenów może dotyczyć krótkotrwałego łagodzenia stresu, zaburzeń snu lub zmęczenia, a nie bezpośredniego zwiększania inteligencji czy długoterminowej neuroprotekcji. Galantamina pozostaje lekiem dla określonej populacji klinicznej, a nie środkiem do samodzielnego „biohackingu”. 

Cel, zakres i metodologia

Cel artykułu

Celem raportu jest krytyczna ocena klinicznych dowodów na wpływ wybranych adaptogenów, flawonoidów i alkaloidów pochodzenia roślinnego na pamięć, uwagę, funkcje wykonawcze, szybkość przetwarzania informacji oraz globalne funkcjonowanie poznawcze u dorosłych zdrowych i osób z zaburzeniami poznawczymi. Osobno oceniono efekty pośrednie — redukcję stresu, zmęczenia lub zaburzeń snu — ponieważ poprawa wyniku testu po zmniejszeniu zmęczenia nie jest równoważna bezpośredniemu działaniu nootropowemu.

Raport jest ustrukturyzowanym przeglądem krytycznym, a nie formalnie zarejestrowanym przeglądem systematycznym. Wyszukiwanie objęło publikacje i dokumenty dostępne do 31 lipca 2026 roku w PubMed, Cochrane Library, ClinicalTrials.gov oraz w serwisach EMA, FDA/DailyMed, NIH Office of Dietary Supplements, NCCIH i EFSA. Najwyżej priorytetyzowano pełne RCT, badania faz I–III, metaanalizy, przeglądy systematyczne i oficjalne monografie regulatorów.

Kryteria włączenia i wyłączenia

Do zasadniczej syntezy skuteczności włączano:

• randomizowane badania kontrolowane placebo lub aktywnym komparatorem u dorosłych;
• badania faz I–III z oceną bezpieczeństwa, farmakokinetyki lub funkcji poznawczych;
• przeglądy systematyczne i metaanalizy obejmujące RCT;
• preparaty jednoskładnikowe lub ekstrakty dokładnie scharakteryzowane pod względem gatunku, części rośliny i standaryzacji;
• wyniki mierzone walidowanymi narzędziami, takimi jak ADAS-Cog, MMSE, MoCA, Wechsler Memory Scale, CANTAB, test Stroopa, Trail Making Test czy komputerowe baterie uwagi i pamięci.

Wyłączano jako podstawę wnioskowania o skuteczności badania in vitro i na zwierzętach, niekontrolowane serie przypadków, obserwacje bez grupy porównawczej oraz wieloskładnikowe mieszanki, w których nie można było przypisać wyniku konkretnemu związkowi. Badania przedkliniczne wykorzystano wyłącznie do oceny biologicznej wiarygodności mechanizmów.

Ocena jakości dowodów

Dla RCT zastosowano jakościową ocenę zgodną z domenami Cochrane Risk of Bias 2, obejmującymi randomizację, odchylenia od przydzielonej interwencji, brakujące dane, pomiar wyniku i selektywne raportowanie. RoB 2 klasyfikuje badania jako obarczone małym ryzykiem błędu, budzące pewne zastrzeżenia albo obarczone dużym ryzykiem błędu. 

Przeglądy oceniano według kluczowych domen AMSTAR 2, w tym kompletności wyszukiwania, wcześniejszego protokołu, oceny ryzyka błędu badań pierwotnych, metod syntezy, heterogeniczności i błędu publikacyjnego. AMSTAR 2 nie powinien być redukowany do pojedynczego wyniku punktowego; służy do oceny zaufania do całego przeglądu. 

Końcową pewność dowodów określono w logice GRADE jako wysoką, umiarkowaną, niską lub bardzo niską, obniżając ją za ryzyko błędu systematycznego, niespójność, pośredniość, nieprecyzyjność i prawdopodobny błąd publikacyjny. Ocena w tym raporcie ma charakter ekspercki i jakościowy, ponieważ nie przeprowadzono ponownej metaanalizy danych indywidualnych. 

Istotnym problemem jest to, że pojęcie „fazy” nie jest stosowane konsekwentnie w badaniach suplementów. Galantamina przeszła klasyczny program rozwoju leku, huperzyna A była badana m.in. w fazie II, a EGCG w zespole Downa w badaniu fazy II. Większość prób adaptogenów i flawonoidów to małe RCT eksploracyjne, nawet jeżeli autorzy używają terminologii sugerującej późniejszą fazę rozwoju. 

Mechanizmy działania: neurochemia, neuroprotekcja i neuroplastyczność

Neurochemia i odpowiedź na stres

Adaptogeny nie mają jednego, dobrze potwierdzonego celu molekularnego porównywalnego z receptorem lub enzymem będącym celem leku. Koncepcja adaptogenna zakłada modulację reakcji na stres, w tym osi podwzgórze–przysadka–nadnercza, sygnalizacji glikokortykoidowej, autonomicznego układu nerwowego i mediatorów stresu komórkowego. U ludzi najbardziej przekonującymi obserwacjami są zmiany objawów stresu, jakości snu i niekiedy stężenia kortyzolu, nie zaś bezpośredni pomiar działania na synapsy. 

W badaniu różeńca u osób z zespołem zmęczenia związanego ze stresem obserwowano poprawę koncentracji i zmniejszenie odpowiedzi kortyzolowej. Nie pozwala to jednak ustalić, czy wynik testów uwagi był skutkiem specyficznego działania neurochemicznego, czy pośrednim następstwem mniejszego zmęczenia. 

W przypadku ashwagandhy zmniejszenie stresu i poprawa snu mogą wtórnie poprawiać pamięć roboczą, czujność i szybkość przetwarzania. NIH ocenia, że ekstrakty mogą obniżać stres, lęk i kortyzol, ale podkreśla małe liczebności, krótką obserwację, różne preparaty i brak danych długoterminowych. 

Ginsenozydy oddziałują w modelach eksperymentalnych na układy cholinergiczny, glutaminianergiczny, dopaminergiczny i glikokortykoidowy. Bezpośrednie potwierdzenie tych celów u ludzi jest jednak ograniczone. Zmienny skład ginsenozydów może tłumaczyć, dlaczego niektóre standaryzowane ekstrakty dawały sygnał poprawy pamięci wtórnej, a preparaty bez charakterystyki chemicznej często nie wykazywały efektu. 

Najbardziej jednoznaczny mechanizm neurochemiczny dotyczy alkaloidów cholinergicznych. Galantamina i huperzyna A hamują acetylocholinoesterazę, zwiększając dostępność acetylocholiny w szczelinie synaptycznej. Galantaminie przypisuje się dodatkowo allosteryczną modulację receptorów nikotynowych, choć jej kliniczna skuteczność jest zwykle interpretowana przede wszystkim jako wynik hamowania cholinoesterazy. 

Neuroprotekcja

Kwercetyna, luteolina i EGCG wykazują w modelach laboratoryjnych działanie antyoksydacyjne, przeciwzapalne i modulujące szlaki Nrf2, NF-κB, funkcje mitochondriów oraz aktywację mikrogleju. Problem translacyjny polega na tym, że stężenia używane in vitro bywają nieosiągalne w mózgu po doustnym podaniu, a w krążeniu dominują metabolity sprzężone, niekoniecznie macierzysty flawonoid. Brak klinicznego efektu kwercetyny mimo znacznego wzrostu jej stężenia w osoczu pokazuje, że biodostępność ogólnoustrojowa nie jest równoznaczna z poprawą funkcji poznawczych. 

EGCG jest szczególnie interesujący w zespole Downa, ponieważ hamuje kinazę DYRK1A, której gen znajduje się na chromosomie 21. To biologicznie uzasadnia badania w tej konkretnej populacji, lecz nie dowodzi uniwersalnego działania neuroprotekcyjnego u zdrowych dorosłych ani u pacjentów z chorobą Alzheimera. W kluczowym badaniu EGCG podawano równocześnie z treningiem poznawczym, bez grupy otrzymującej wyłącznie EGCG. 

Dla adaptogenów opisywane są mechanizmy obejmujące zmniejszenie stresu oksydacyjnego, ochronę mitochondriów, hamowanie neurozapalenia oraz wpływ na amyloid i białko tau. Zdecydowana większość tych danych pochodzi jednak z modeli komórkowych lub zwierzęcych. Kliniczne RCT nie wykazały dotąd, aby różeniec, żeń-szeń lub ashwagandha spowalniały neurodegenerację, zmniejszały odkładanie amyloidu ani zapobiegały konwersji MCI do otępienia. 

Neuroplastyczność

W modelach przedklinicznych składniki omawianych roślin mogą wpływać na BDNF, CREB, długotrwałe wzmocnienie synaptyczne, neurogenezę hipokampalną i remodelowanie dendrytów. Nie ma jednak wystarczających badań klinicznych, które łączyłyby zmianę biomarkera neuroplastyczności z trwałą poprawą codziennego funkcjonowania poznawczego. Pojedyncze badania przepływu mózgowego lub elektroencefalografii po EGCG pokazują oddziaływanie fizjologiczne, ale nie wykazały równoległej, istotnej poprawy wyników poznawczych. 

Synteza dowodów klinicznych

Adaptogeny

Rhodiola rosea

W starszych badaniach SHR-5 u lekarzy pracujących nocą oraz studentów w okresie egzaminacyjnym obserwowano poprawę niektórych miar zmęczenia i wydolności umysłowej. Badania były małe, krótkie i stosowały złożone wskaźniki wynikowe, co zwiększa ryzyko wyników przypadkowych. 

Najczęściej przywoływane badanie Olssona objęło 60 osób w wieku 20–55 lat z zespołem zmęczenia związanego ze stresem. Standaryzowany ekstrakt SHR-5 w dawce 576 mg dziennie przez 28 dni poprawiał część miar zmęczenia, koncentracji i odpowiedzi kortyzolowej w porównaniu z placebo. Wielkość próby była jednak niewielka, efekt w głównej mierze dotyczył populacji zmęczonej, a nie zdrowych osób poszukujących zwiększenia ponadnormatywnej sprawności. 

Przegląd systematyczny badań różeńca w zmęczeniu fizycznym i psychicznym stwierdził, że część wyników jest pozytywna, ale jakość raportowania, heterogeniczność i ryzyko błędu nie pozwalają na pewne oszacowanie efektu. Dlatego dowody na redukcję stresowego zmęczenia oceniono jako niskiej pewności, a dowody na bezpośrednie działanie nootropowe jako bardzo niskiej pewności. 

Panax ginseng

W małych badaniach krzyżowych standaryzowanego ekstraktu G115 dawki 200–600 mg podawane jednorazowo wywoływały zależne od dawki zmiany pamięci i uwagi. Przykładowo 400 mg poprawiało jakość pamięci w kilku punktach czasowych, lecz niektóre dawki spowalniały szybkość uwagi lub pamięci. Oznacza to, że poprawa dokładności nie zawsze była jednoznaczną poprawą ogólnej sprawności. 

Przegląd Cochrane obejmował dziewięć randomizowanych badań, głównie u osób zdrowych. Jedynie pięć dostarczało danych nadających się do analizy, a pooling był niemożliwy z powodu różnic dawek, czasu trwania i testów. Autorzy nie znaleźli przekonujących dowodów na klinicznie istotne działanie prokognitywne ani wiarygodnych danych u osób z otępieniem. 

Przegląd z marca 2026 roku uwzględnił 14 podwójnie zaślepionych RCT w populacjach nieklinicznych. Odnotowano tendencję do poprawy dokładności pamięci wtórnej oraz części procesów uwagowych, lecz prawie wszystkie badania oceniały efekt ostry, cztery trwały od ośmiu dni do 12 tygodni, a wyniki różniły się między P. ginseng i P. quinquefolius. Przegląd potwierdza istnienie sygnału farmakodynamicznego, ale nie dowodzi trwałej poprawy codziennego funkcjonowania. 

Withania somnifera

Pilotażowe RCT Choudhary’ego objęło 50 osób z MCI. Po ośmiu tygodniach przyjmowania 300 mg ekstraktu z korzenia dwa razy dziennie odnotowano poprawę pamięci natychmiastowej i ogólnej, funkcji wykonawczych, uwagi oraz szybkości przetwarzania. Moc wnioskowania ograniczają mała próba, wiele testowanych punktów końcowych i brak długoterminowej obserwacji konwersji do otępienia. 

W 2025 roku opublikowano kolejne pilotażowe, podwójnie zaślepione RCT u 40 osób z MCI. Standaryzowany ekstrakt zawierający Sominone w dawce 250 mg dziennie przez 60 dni wiązał się z poprawą WMS-III, MoCA, MMSE i rotacji mentalnej. Ponieważ badanie obejmowało po 20 osób w grupie, a oceniano liczne wyniki po 30 i 60 dniach, prawdopodobieństwo przeszacowania efektu pozostaje duże. 

Badania u zdrowych, zestresowanych dorosłych wskazywały na poprawę pamięci, koncentracji, snu i subiektywnego stresu po około 90 dniach, ale część korzyści mogła być wtórna do lepszego snu i zmniejszenia stresu. Przeglądy systematyczne podkreślają niewielką liczbę prób, różnorodność ekstraktów i brak niezależnych replikacji. 

Flawonoidy

Kwercetyna

Najbardziej informatywne jest duże RCT społecznościowe, w którym 941 dorosłych przyjmowało placebo, 500 mg albo 1000 mg kwercetyny dziennie przez 12 tygodni. Mimo znacznego wzrostu stężenia kwercetyny w osoczu nie stwierdzono wpływu na pamięć, uwagę, czas reakcji, elastyczność poznawczą ani szybkość psychomotoryczną, także w analizach osób starszych. Jest to umiarkowanie pewny dowód przeciwko istotnemu, ogólnemu działaniu nootropowemu zwykłej kwercetyny w tych dawkach i czasie. 

Mniejsze próby kwercetynowych glikozydów lub produktów bogatych w kwercetynę u starszych osób z subiektywnym pogorszeniem pamięci raportowały poprawę niektórych czasów reakcji, parametrów emocjonalnych lub biomarkerów. Nie są one wystarczające do odwrócenia wyniku dużego, negatywnego RCT, ponieważ stosowały inne formy chemiczne, małe próby, eksploracyjne punkty końcowe i często produkty spożywcze zawierające więcej niż jedną substancję aktywną. 

Luteolina

Do daty granicznej przeglądu nie zidentyfikowano zakończonego, recenzowanego, odpowiednio licznego RCT izolowanej luteoliny, które wykazałoby poprawę funkcji poznawczych u zdrowych dorosłych, osób z MCI lub chorobą Alzheimera. Badania kliniczne dotyczą głównie preparatów łączących luteolinę z palmitoiloetanoloamidem albo populacji psychiatrycznych. Zarejestrowano m.in. badanie 300 mg luteoliny dwa razy dziennie w schizofrenii, ale rejestracja protokołu nie jest dowodem skuteczności. 

Ocena dowodów dla luteoliny jako nootropu brzmi zatem: brak wystarczających danych klinicznych. Nie można wyznaczyć skutecznej dawki, czasu terapii ani wiarygodnego profilu interakcji.

EGCG

W podwójnie zaślepionym badaniu krzyżowym 27 zdrowych dorosłych otrzymało jednorazowo 135 lub 270 mg EGCG. Niższa dawka zmieniała przepływ krwi w korze czołowej, lecz żadna dawka nie poprawiała wyników poznawczych ani nastroju. Badanie pokazuje, że mierzalny efekt naczyniowy nie musi przekładać się na poprawę wykonania zadań. 

Badanie fazy II u młodych dorosłych z zespołem Downa wykazało, że 12 miesięcy EGCG w dawce około 9 mg/kg/dobę w połączeniu z treningiem poznawczym poprawiało niektóre miary pamięci rozpoznawczej, kontroli hamowania i zachowań adaptacyjnych w porównaniu z placebo i tym samym treningiem. Nie było ramienia EGCG bez treningu, a autorzy wskazali potrzebę potwierdzenia w fazie III. Wyniku nie należy ekstrapolować na osoby zdrowe ani na typową chorobę Alzheimera. 

Alkaloidy

Huperzyna A

Najlepsze zachodnie badanie kliniczne było wieloośrodkowym RCT fazy II z udziałem 210 osób z łagodną lub umiarkowaną chorobą Alzheimera. Uczestników przydzielono do placebo, 200 µg huperzyny A dwa razy dziennie lub 400 µg dwa razy dziennie na co najmniej 16 tygodni. Pierwotny punkt końcowy — zmiana ADAS-Cog przy dawce 200 µg dwa razy dziennie — był negatywny. 

Przy 400 µg dwa razy dziennie odnotowano poprawę ADAS-Cog w analizie drugorzędowej w 11. tygodniu, ale w 16. tygodniu różnica nie osiągnęła konwencjonalnej istotności statystycznej, a globalna ocena kliniczna, czynności życia codziennego i objawy neuropsychiatryczne nie uległy istotnej poprawie. Klasyfikacja autorów wskazywała na brak wykazanego efektu poznawczego dla dawki 200 µg dwa razy dziennie. 

Metaanalizy, w których dominują mniejsze badania chińskie, wykazują poprawę części skal poznawczych i funkcjonalnych. Ich wiarygodność jest obniżona przez niejasną randomizację, niedostateczne zaślepienie, brak protokołów, małe próby, heterogeniczność i ryzyko selektywnej publikacji pozytywnych wyników. 

Galantamina

Galantamina jest alkaloidem pochodzenia roślinnego rozwiniętym jako pełnoprawny produkt leczniczy. W dużym, pięciomiesięcznym RCT obejmującym 978 osób z łagodną lub umiarkowaną chorobą Alzheimera dawki 16 i 24 mg/dobę poprawiały ADAS-Cog o około 3,3–3,6 punktu względem placebo oraz korzystnie wpływały na wybrane miary funkcjonalne i behawioralne. 

Kolejne badania w dawkach 24–32 mg/dobę potwierdzały krótkoterminowy efekt objawowy, ale wyższe dawki zwiększały częstość nudności, wymiotów, utraty apetytu i rezygnacji z leczenia. 

Aktualny przegląd Cochrane wskazuje, że 16–24 mg galantaminy dziennie prawdopodobnie spowalnia pogarszanie funkcji poznawczych, codziennych i behawioralnych w okresie około sześciu miesięcy u osób z chorobą Alzheimera. Dowody nie uzasadniają stosowania leku w MCI ani u osób zdrowych, a kliniczna decyzja musi uwzględniać działania niepożądane i obciążenie opiekuna. 

Kluczowe badania kliniczne

Autor, rok	Populacja i projekt	Interwencja i dawka	Najważniejszy wynik	Ocena jakości
Darbinyan i wsp., 2000	Lekarze podczas nocnych dyżurów; małe podwójnie zaślepione RCT krzyżowe	R. rosea, SHR-5, powtarzane małe dawki	Poprawa złożonych miar zmęczenia i wydolności umysłowej	Niska: mała próba, krótka ekspozycja, złożone wyniki.
Olsson i wsp., 2009	60 dorosłych ze zmęczeniem związanym ze stresem; RCT równoległe, 28 dni	SHR-5, 576 mg/dobę	Poprawa części miar zmęczenia i koncentracji, niższa odpowiedź kortyzolowa	Niska–umiarkowana dla zmęczenia; niska dla poznania: mała próba i pośredni charakter efektu.
Kennedy i wsp., 2001	20 zdrowych młodych dorosłych; ostre RCT krzyżowe	P. ginseng G115, 200, 400 i 600 mg	Poprawa części miar pamięci, ale przy niektórych dawkach spowolnienie uwagi	Niska: bardzo mała próba, liczne dawki i punkty czasowe.
Scholey i wsp., 2026	Przegląd systematyczny 14 RCT w populacjach nieklinicznych	Różne ekstrakty P. ginseng i P. quinquefolius	Sygnał poprawy pamięci wtórnej i uwagi; duża heterogeniczność	Niska–umiarkowana: rygorystyczne kryteria, ale głównie małe badania ostre i zróżnicowane preparaty.
Choudhary i wsp., 2017	50 osób z MCI; podwójnie zaślepione RCT, 8 tygodni	Ekstrakt z korzenia ashwagandhy, 300 mg dwa razy dziennie	Poprawa pamięci, uwagi i funkcji wykonawczych	Niska: pilotaż, mała próba, wiele wyników, krótki czas.
Gopukumar i wsp., 2021	Zdrowi, zestresowani dorośli; RCT, 90 dni	Preparat o przedłużonym uwalnianiu, około 300 mg/dobę	Poprawa pamięci, koncentracji, snu i stresu	Niska: niewielka próba, złożone punkty końcowe, możliwy efekt pośredni przez sen.
Rai i Mishra, 2025	40 osób z MCI; pilotażowe RCT, 60 dni	Ekstrakt standaryzowany na Sominone, 250 mg/dobę	Poprawa WMS-III, MoCA, MMSE i rotacji mentalnej	Bardzo niska–niska: po 20 osób w grupie, liczne analizy, pojedyncze badanie produktu.
Broman-Fulks i wsp., 2012	941 dorosłych; RCT, 12 tygodni	Kwercetyna, 500 lub 1000 mg/dobę	Brak poprawy we wszystkich głównych domenach poznawczych	Umiarkowana dla braku ogólnego efektu: duża próba, ale ograniczony czas i jedna postać preparatu.
Wightman i wsp., 2012	27 zdrowych dorosłych; ostre RCT krzyżowe	EGCG, 135 lub 270 mg	Zmiana przepływu czołowego bez poprawy poznawczej	Niska–umiarkowana: dobry projekt krzyżowy, lecz bardzo mała próba i efekt jednorazowy.
de la Torre i wsp., 2016	Młodzi dorośli z zespołem Downa; faza II, 12 miesięcy	EGCG około 9 mg/kg/dobę plus trening poznawczy	Poprawa wybranych miar pamięci, hamowania i adaptacji	Umiarkowana dla interwencji skojarzonej w tej populacji; bardzo niska dla EGCG solo.
Badania luteoliny	Brak ukończonego, przekonującego RCT izolowanej luteoliny w typowej populacji nootropowej	Brak ustalonej dawki	Brak podstaw do wniosku o skuteczności	Bardzo niska / brak dowodów.
Rafii i wsp., 2011	210 osób z łagodną–umiarkowaną AD; wieloośrodkowe RCT fazy II	Huperzyna A, 200 lub 400 µg dwa razy dziennie	Pierwotny punkt końcowy dla 200 µg BID negatywny; sygnał drugorzędowy dla 400 µg BID	Umiarkowana dla negatywnego wyniku dawki 200 µg; niska dla możliwej korzyści 400 µg.
Tariot i wsp., 2000	978 osób z łagodną–umiarkowaną AD; pięciomiesięczne RCT	Galantamina, 8–24 mg/dobę	Dawki 16–24 mg zmniejszały pogorszenie ADAS-Cog i części miar funkcjonalnych	Umiarkowana–wysoka: duża próba i zgodność z innymi RCT; efekt krótkoterminowy i objawowy.
Cochrane, 2024	Metaanaliza inhibitorów cholinoesterazy, w tym galantaminy	Zwykle 16–24 mg/dobę	Umiarkowana korzyść poznawcza i funkcjonalna w AD, więcej działań niepożądanych	Umiarkowana–wysoka dla AD; brak podstaw dla zdrowych lub MCI.

Oś czasu pokazuje asymetrię rozwoju klinicznego: dla galantaminy istnieje seria dużych badań i syntezy regulatorowe, podczas gdy większość ziół opiera się na pojedynczych, małych próbach, których pozytywne wyniki nie zostały potwierdzone w dużych, niezależnych RCT.

Bezpieczeństwo, interakcje oraz dawki i formy preparatów

Zmienność produktów

W fitoterapii dawka wyrażona w miligramach nie wystarcza do porównania preparatów. Dwa ekstrakty z tej samej rośliny mogą różnić się rozpuszczalnikiem, stosunkiem surowca do ekstraktu, częścią rośliny, zawartością markerów, biodostępnością i obecnością zanieczyszczeń. Wyniku uzyskanego dla SHR-5, G115, KSM-66, Shoden czy Somin-On nie należy automatycznie przenosić na dowolną kapsułkę oznaczoną nazwą gatunku. Przegląd żeń-szenia z 2026 roku odnotował, że badania preparatów bez określonego profilu ginsenozydów częściej nie wykazywały korzyści. 

Monografie EMA dla różeńca i żeń-szenia odnoszą się do konkretnych przetworów i tradycyjnych wskazań związanych ze stresem, zmęczeniem lub osłabieniem. Nie stanowią dowodu ani autoryzacji twierdzenia o poprawie pamięci lub leczeniu otępienia. 

Profil bezpieczeństwa i interakcji

Substancja	Typowe lub istotne działania niepożądane	Najważniejsze interakcje i grupy ryzyka	Pewność danych
Rhodiola rosea	Ból głowy, zawroty głowy, bezsenność, suchość w ustach lub nadmierne ślinienie; dane długoterminowe ograniczone	Możliwa interakcja z losartanem opisana przez NCCIH; ostrożność przy bezsenności, chorobie afektywnej i polifarmakoterapii. Ciąża i karmienie: brak wystarczających danych	EMA nie raportuje potwierdzonych klinicznie istotnych interakcji dla ocenianych preparatów, ale brak raportu nie wyklucza ryzyka.
Panax ginseng	Bezsenność, dolegliwości żołądkowo-jelitowe, nudności, biegunka lub zaparcie, nadwrażliwość	Możliwy wpływ na glikemię i krzepnięcie; ostrożność przy lekach przeciwcukrzycowych, przeciwkrzepliwych i immunosupresyjnych. Dane o warfarynie są niespójne	Krótkotrwałe stosowanie jest zwykle dobrze tolerowane; bezpieczeństwo przewlekłe i interakcje zależą od preparatu.
Withania somnifera	Nudności, luźne stolce, senność, dyskomfort żołądkowy; rzadkie przypadki ostrego uszkodzenia wątroby	Możliwy wpływ na hormony tarczycy; interakcje z hormonami tarczycy, lekami przeciwcukrzycowymi, hipotensyjnymi, uspokajającymi i immunosupresyjnymi. Unikać w ciąży; szczególna ostrożność w chorobach wątroby, tarczycy i autoimmunologicznych	Krótkoterminowo do około trzech miesięcy zwykle tolerowana, ale brak danych długoterminowych.
Kwercetyna	W krótkich badaniach zwykle łagodne lub rzadkie działania niepożądane; przy dużych dawkach możliwe bóle głowy i dolegliwości żołądkowe	Potencjalne interakcje z transporterami i enzymami metabolizującymi leki są w dużej części oparte na danych laboratoryjnych; ostrożność w chorobach nerek i przy lekach o wąskim indeksie terapeutycznym	Brakuje wystarczających danych bezpieczeństwa dla ≥1000 mg/dobę stosowanych dłużej niż około 12 tygodni.
Luteolina	Brak wiarygodnie scharakteryzowanego profilu działań niepożądanych dla długotrwałej suplementacji izolowanej luteoliny	Interakcje kliniczne nieustalone; dane in vitro nie pozwalają formułować precyzyjnych zaleceń	Niewystarczające dane kliniczne; nie można zakładać bezpieczeństwa na podstawie obecności w żywności.
EGCG / ekstrakty zielonej herbaty	Nudności, zaparcie, ból brzucha, możliwy wzrost ciśnienia; rzadkie, ale potencjalnie poważne uszkodzenie wątroby, głównie po skoncentrowanych ekstraktach	Zmniejszenie ekspozycji na nadolol, atorwastatynę i raloksyfen; kofeina może nasilać bezsenność, lęk i tachykardię	EFSA stwierdziła wzrost aktywności aminotransferaz przy suplementacyjnych dawkach około 800 mg EGCG/dobę lub większych; niższa dawka nie gwarantuje pełnego bezpieczeństwa indywidualnego.
Huperzyna A	Działania cholinergiczne: nudności, wymioty, biegunka, zwiększona sekrecja, zawroty głowy; potencjalnie bradykardia	Farmakologicznie przewidywana addycja z innymi inhibitorami cholinoesterazy i lekami cholinergicznymi; antagonizm wobec leków antycholinergicznych; ostrożność przy zaburzeniach przewodzenia serca	Dane bezpieczeństwa są znacznie uboższe niż dla zarejestrowanych inhibitorów cholinoesterazy.
Galantamina	Nudności, wymioty, biegunka, zawroty i bóle głowy, utrata apetytu i masy ciała; ryzyko bradykardii, bloku AV, omdleń, krwawienia z przewodu pokarmowego i ciężkich reakcji skórnych	Addycja z lekami cholinergicznymi i innymi inhibitorami cholinoesterazy; osłabienie działania leków antycholinergicznych; interakcja z sukcynylocholiną. Silne inhibitory CYP2D6 i CYP3A4 mogą zwiększać ekspozycję	Dobrze scharakteryzowany profil leku na receptę; konieczna ocena tętna, masy ciała, chorób przewodu pokarmowego i interakcji.

Szczególną ostrożność należy zachować przy łączeniu kilku „nootropów”. Na przykład huperzyna A z galantaminą, donepezylem lub rywastygminą może zwiększać obciążenie cholinergiczne. Ekstrakty żeń-szenia i ashwagandhy mogą jednocześnie wpływać na glikemię lub ciśnienie, a EGCG i różeniec mogą nasilać bezsenność u podatnych osób. Brak opisanej interakcji nie oznacza jej braku, ponieważ badania suplementów zwykle wykluczają osoby z wielochorobowością i polifarmakoterapią.

Dawki i rekomendowane formy

Poniższa tabela nie jest schematem samoleczenia. Rozróżnia dawki badane, dawki wynikające z monografii tradycyjnego stosowania oraz dawki leku zatwierdzone w konkretnym wskazaniu. Dla większości suplementów nie ustalono „rekomendowanej dawki nootropowej”.

Substancja	Dawki i formy występujące w badaniach lub dokumentach oficjalnych	Ocena praktyczna
Rhodiola rosea	Standaryzowany suchy ekstrakt korzenia i kłącza; EMA: zwykle 144–200 mg jednorazowo, 1–2 razy dziennie, łącznie 144–400 mg/dobę w tradycyjnym zastosowaniu. RCT Olssona: SHR-5 576 mg/dobę przez 28 dni	Wybierać wyłącznie preparat podający gatunek, część rośliny, ekstrakt i standaryzację. Brak ustalonej dawki poprawiającej poznanie. Stosowanie według EMA dotyczy zmęczenia/stresu, nie MCI lub otępienia.
Panax ginseng	G115 standaryzowany na około 4% ginsenozydów: najczęściej 200–400 mg jednorazowo w badaniach ostrych; EMA opisuje różne ekstrakty i dawki, m.in. około 40–200 mg/dobę dla niektórych ekstraktów standaryzowanych, do trzech miesięcy	Nie przeliczać dawek między ekstraktami o odmiennej zawartości ginsenozydów. Brak uniwersalnej dawki prokognitywnej.
Withania somnifera	300 mg ekstraktu z korzenia dwa razy dziennie przez 8 tygodni w MCI; 250 mg/dobę ekstraktu standaryzowanego na Sominone przez 60 dni; w badaniach stresu i snu często 250–600 mg/dobę różnych ekstraktów	Nie można uznać 250–600 mg za wspólną dawkę, ponieważ zawartość witanolidów, część rośliny i technologia ekstrakcji są różne. Brak zatwierdzonej dawki na zaburzenia poznawcze.
Kwercetyna	500 i 1000 mg/dobę zwykłej kwercetyny przez 12 tygodni — bez poprawy poznawczej; glikozydy i formulacje zwiększające biodostępność badano w mniejszych próbach	Brak podstaw do rekomendowania 500–1000 mg/dobę jako nootropu. Długotrwałych dawek ≥1000 mg/dobę nie należy uznawać za dobrze scharakteryzowane bezpieczeństwowo.
Luteolina	Brak dawki potwierdzonej w zakończonych RCT poznawczych; w zarejestrowanym badaniu schizofrenii zastosowano 300 mg dwa razy dziennie	Dawka eksperymentalna z rejestru nie jest dawką rekomendowaną. Brak podstaw do suplementacji nootropowej.
EGCG	135–270 mg jednorazowo w badaniu osób zdrowych; około 9 mg/kg/dobę przez 12 miesięcy razem z treningiem poznawczym w zespole Downa	Brak skutecznej dawki nootropowej dla zdrowych. Unikać wysokich dawek skoncentrowanych ekstraktów, szczególnie około 800 mg EGCG/dobę i większych; zachować ostrożność w chorobach wątroby i przy lekach.
Huperzyna A	200 lub 400 µg dwa razy dziennie przez ≥16 tygodni w badaniu fazy II choroby Alzheimera	Dawka 200 µg dwa razy dziennie nie spełniła pierwotnego punktu końcowego. 400 µg dwa razy dziennie pozostaje dawką eksperymentalną, nie podstawą do samodzielnego stosowania.
Galantamina	Kapsułki o przedłużonym uwalnianiu: początkowo 8 mg rano z jedzeniem; po ≥4 tygodniach 16 mg/dobę; ewentualnie po kolejnych ≥4 tygodniach 24 mg/dobę. W umiarkowanych zaburzeniach wątroby lub przy klirensie kreatyniny 9–59 ml/min maksymalnie 16 mg/dobę	Wyłącznie lek na receptę w łagodnej–umiarkowanej chorobie Alzheimera. Dawki 16–24 mg/dobę mają najlepszy stosunek dowodów do tolerancji; konieczne powolne zwiększanie i nadzór kliniczny.

W praktyce forma preparatu ma znaczenie większe niż sama nazwa rośliny. Minimalna specyfikacja powinna obejmować pełną nazwę łacińską, część rośliny, rozpuszczalnik i stosunek ekstrakcji, zawartość markerów, numer partii oraz niezależne badania na obecność metali ciężkich, pestycydów, drobnoustrojów i niedeklarowanych leków. Wynik badania jednego ekstraktu nie uprawnia do uznania całego gatunku za skuteczny.

Pewność dowodów, luki badawcze i rekomendacje

Zbiorcza ocena pewności

Interwencja i populacja	Ocena pewności	Interpretacja
Galantamina w łagodnej–umiarkowanej chorobie Alzheimera	Umiarkowana do wysokiej	Powtarzalna, umiarkowana korzyść objawowa w okresie około sześciu miesięcy; dobrze znane działania niepożądane.
Galantamina u zdrowych lub w MCI	Brak podstaw / bardzo niska	Brak korzystnego bilansu korzyści do ryzyka i brak uznanego wskazania.
Huperzyna A w AD lub MCI	Niska	Metaanalizy pozytywne, lecz najlepsze badanie fazy II miało negatywny pierwotny wynik.
Ashwagandha w MCI lub przewlekłym stresie	Niska	Obiecujące małe RCT, ale brak dużych niezależnych replikacji i wyników funkcjonalnych.
Rhodiola w zmęczeniu stresowym	Niska	Możliwa redukcja zmęczenia i poprawa koncentracji w stresie; brak dowodu trwałego działania nootropowego.
Panax u zdrowych dorosłych	Niska	Niewielkie, ostre, zależne od preparatu zmiany uwagi lub pamięci; brak dowodu długotrwałej korzyści.
Kwercetyna u ogólnej populacji dorosłych	Umiarkowana dla braku efektu standardowej kwercetyny	Duże RCT 500–1000 mg/dobę było negatywne.
EGCG u zdrowych dorosłych	Niska–umiarkowana dla braku ostrego efektu poznawczego	Możliwe zmiany hemodynamiczne bez poprawy wykonania.
EGCG plus trening w zespole Downa	Umiarkowana dla interwencji skojarzonej, pośrednia dla innych populacji	Wynik nie pozwala izolować działania EGCG ani przenosić go na zdrowych lub AD.
Luteolina jako izolowany nootrop	Bardzo niska / brak danych	Brak odpowiednich ukończonych RCT i brak ustalonej dawki.

Najważniejsze luki badawcze

Pierwszą luką jest brak replikacji ekstrakt–do–ekstraktu. W badaniach stosuje się konkretne produkty, ale wnioski marketingowe rozszerza się na cały gatunek. Nowe próby powinny publikować pełny profil chromatograficzny, zawartość markerów, stabilność serii i wyniki badań zanieczyszczeń.

Drugą luką jest niewystarczająca moc statystyczna. Próby liczące 20–60 uczestników nie pozwalają wiarygodnie ocenić małych efektów, interakcji z wiekiem, płcią i genotypem ani rzadkich działań niepożądanych. Liczne testy poznawcze bez korekty wielokrotnych porównań sprzyjają selekcji przypadkowo dodatnich wyników.

Trzecim problemem jest mieszanie punktów końcowych. Poprawa subiektywnego stresu, snu albo zmęczenia bywa przedstawiana jako dowód „neuroplastyczności” lub „wzrostu pamięci”. Przyszłe badania powinny z góry wskazywać jeden pierwotny wynik poznawczy oraz osobno analizować mediację przez sen, nastrój i zmęczenie.

Czwartą luką jest krótki czas obserwacji. Większość badań trwa od kilku godzin do 8–12 tygodni. W MCI potrzebne są badania trwające co najmniej 12–24 miesiące, oceniające codzienne funkcjonowanie, jakość życia, konwersję do otępienia i walidowane biomarkery, a nie wyłącznie zmianę wyniku testu po dwóch miesiącach.

Piątą luką jest mała reprezentatywność. Z badań często wyklucza się osoby przyjmujące wiele leków, z chorobami serca, wątroby, nerek, zaburzeniami tarczycy lub cukrzycą, czyli dokładnie te populacje, które najczęściej sięgają po preparaty „na pamięć”. Wyniki bezpieczeństwa u młodych, zdrowych ochotników nie odpowiadają realnemu ryzyku u seniorów z polifarmakoterapią.

Szóstą luką jest konflikt interesów i brak niezależnych prób. Wiele pozytywnych badań dotyczy zastrzeżonego ekstraktu i jest finansowanych lub współtworzonych przez jego producenta. Finansowanie przemysłowe nie unieważnia wyniku, ale zwiększa znaczenie prerejestracji, jawnego protokołu, pełnego raportowania wszystkich wyników i niezależnej replikacji.

Rekomendacje dla praktyki

Dla zdrowych dorosłych rutynowe stosowanie omawianych substancji w celu trwałego zwiększenia pamięci lub funkcji wykonawczych nie jest uzasadnione. W szczególności duże RCT nie potwierdziło skuteczności kwercetyny, dla luteoliny brakuje badań, a dla żeń-szenia i EGCG efekty są małe, ostre lub niespójne. 

Przy przewlekłym stresie lub zmęczeniu różeńca i ashwagandhy nie należy przedstawiać jako zamienników diagnostyki bezsenności, depresji, anemii, niedoczynności tarczycy, działań leków czy bezdechu sennego. Możliwa krótkoterminowa poprawa stresu lub zmęczenia jest bardziej prawdopodobna niż bezpośrednie wzmocnienie pamięci. 

Przy MCI nie ma wystarczających podstaw do leczenia ashwagandhą lub huperzyną A poza dobrze zaprojektowanym badaniem klinicznym. Dwa małe RCT ashwagandhy są hipotezotwórcze, lecz nie wykazały zapobiegania otępieniu. Dla huperzyny A główne badanie fazy II nie potwierdziło pierwotnego efektu. 

W chorobie Alzheimera galantamina może być rozważana zgodnie z wytycznymi i charakterystyką produktu, po ocenie przeciwwskazań, tętna, masy ciała, czynności nerek i wątroby oraz równoległych leków. Nie powinna być łączona samodzielnie z huperzyną A lub innymi inhibitorami cholinoesterazy. 

Przy stosowaniu EGCG należy odróżnić napar z zielonej herbaty od skoncentrowanego ekstraktu. Ryzyko hepatotoksyczności dotyczy przede wszystkim suplementów, zwłaszcza wysokich dawek; szczególną ostrożność powinny zachować osoby z chorobami wątroby oraz przyjmujące nadolol, atorwastatynę lub raloksyfen. 

Przy stosowaniu ashwagandhy należy uwzględnić możliwość wpływu na tarczycę, rzadkie uszkodzenie wątroby, senność oraz interakcje z lekami hipotensyjnymi, przeciwcukrzycowymi, uspokajającymi i immunosupresyjnymi. Nie jest właściwym preparatem do samodzielnego stosowania w ciąży, przy chorobie wątroby lub niekontrolowanej chorobie tarczycy. 

Rekomendacje dla przyszłych badań

Priorytetem powinny być wieloośrodkowe, prerejestrowane RCT z mocą wystarczającą do wykrycia małego, ale klinicznie znaczącego efektu. Minimalny standard powinien obejmować centralną randomizację, skuteczne zaślepienie, analizę intention-to-treat, wcześniej określony jeden pierwotny punkt końcowy, korektę wielokrotnych porównań, publikację protokołu i planu statystycznego oraz raportowanie danych niezależnie od kierunku wyniku.

Dla zdrowych dorosłych badania powinny odróżniać poprawę ponad poziom wyjściowy od przywrócenia sprawności obniżonej przez stres, niewyspanie lub zmęczenie. W MCI i otępieniu niezbędne są wyniki istotne dla pacjenta: samodzielność, czynności życia codziennego, jakość życia, obciążenie opiekuna i progresja kliniczna.

Badania mechanistyczne powinny łączyć farmakokinetykę z mierzalnym zaangażowaniem celu w ośrodkowym układzie nerwowym. Sam wzrost stężenia związku w osoczu, spadek kortyzolu lub zmiana przepływu mózgowego nie wystarcza. Potrzebne są analizy ekspozycja–odpowiedź, metabolity przenikające do mózgu, obrazowanie, EEG oraz biomarkery neurodegeneracji i plastyczności zestawione z funkcjonalnym wynikiem klinicznym.

Bibliografia

1. Sterne JAC i wsp. RoB 2: a revised tool for assessing risk of bias in randomised trials. BMJ. 2019;366:l4898. 
2. Shea BJ i wsp. AMSTAR 2: a critical appraisal tool for systematic reviews that include randomised or non-randomised studies of healthcare interventions, or both. BMJ. 2017;358:j4008. 
3. Cochrane. GRADE Handbook; Completing Summary of Findings tables and grading certainty of evidence. 
4. Darbinyan V i wsp. Rhodiola rosea in stress induced fatigue: a double blind cross-over study of a standardized extract SHR-5 with a repeated low-dose regimen on the mental performance of healthy physicians during night duty. Phytomedicine. 2000;7:365–371. 
5. Spasov AA i wsp. A double-blind, placebo-controlled pilot study of the stimulating and adaptogenic effect of Rhodiola rosea SHR-5 extract on fatigue of students during an examination period. Phytomedicine. 2000;7:85–89. 
6. Olsson EMG i wsp. A randomised, double-blind, placebo-controlled, parallel-group study of the standardised extract SHR-5 of Rhodiola rosea in subjects with stress-related fatigue. Planta Med. 2009;75:105–112. 
7. Ishaque S i wsp. Rhodiola rosea for physical and mental fatigue: a systematic review. BMC Complement Altern Med. 2012. 
8. European Medicines Agency. European Union herbal monograph on Rhodiola rosea L., rhizoma et radix, revision 1. 2024. 
9. National Center for Complementary and Integrative Health. Rhodiola: Usefulness and Safety. 
10. Kennedy DO i wsp. Modulation of cognition and mood following administration of single doses of Ginkgo biloba, ginseng and a ginkgo/ginseng combination to healthy young adults. Physiol Behav. 2001. 
11. Reay JL i wsp. Single doses of Panax ginseng reduce blood glucose levels and improve cognitive performance during sustained mental activity. J Psychopharmacol. 2005. 
12. Reay JL i wsp. Effects of Panax ginseng on working memory and subjective ratings of calmness. Hum Psychopharmacol. 2010. 
13. Geng J i wsp. Ginseng for cognition. Cochrane Database Syst Rev. 2010. 
14. Scholey A i wsp. Effects of Panax ginseng and Panax quinquefolius on Cognitive Function: A Systematic Review. Journal of Cognitive Enhancement. 2026;10:201–213. 
15. Zeng M i wsp. Effects of Ginseng on Cognitive Function: A Systematic Review and Meta-analysis. 2024. 
16. European Medicines Agency. European Union herbal monograph on Panax ginseng C.A. Meyer, radix. 2024. 
17. Choudhary D, Bhattacharyya S, Bose S. Efficacy and Safety of Ashwagandha Root Extract in Improving Memory and Cognitive Functions. J Diet Suppl. 2017;14:599–612. 
18. Gopukumar K i wsp. Efficacy and Safety of Ashwagandha Root Extract on Cognitive Functions in Healthy, Stressed Adults: A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Study. Evid Based Complement Alternat Med. 2021;2021:8254344. 
19. Ng QX i wsp. A systematic review of the clinical use of Withania somnifera for cognitive dysfunction. 2020. 
20. Remenapp A i wsp. Efficacy of Withania somnifera supplementation on adult cognition and mood. J Ayurveda Integr Med. 2022;13:100510. 
21. Rai HP, Mishra DN. Effect of ashwagandha extract with Sominone to improve memory in adults with mild cognitive impairment: a randomized, double-blind, placebo-controlled study. J Psychopharmacol. 2025;39. 
22. NIH Office of Dietary Supplements. Ashwagandha: Health Professional Fact Sheet. Aktualizacja 2025. 
23. Broman-Fulks JJ i wsp. The effects of quercetin supplementation on cognitive functioning in a community sample: a randomized, placebo-controlled trial. Ther Adv Psychopharmacol. 2012. 
24. Nakamura Y i wsp. Effects of quercetin glycoside supplementation on cognitive function in older adults with subjective memory complaints: a randomized trial. 2022. 
25. Nishihira J i wsp. Effects of 24-week intake of quercetin-rich onion on cognitive function in older adults. 2021. 
26. Andres S i wsp. Safety aspects of the use of quercetin as a dietary supplement. Mol Nutr Food Res. 2018. 
27. Wightman EL i wsp. Epigallocatechin gallate, cerebral blood flow parameters, cognitive performance and mood in healthy humans: a double-blind, placebo-controlled crossover investigation. Hum Psychopharmacol. 2012. 
28. de la Torre R i wsp. Safety and efficacy of cognitive training plus epigallocatechin-3-gallate in young adults with Down’s syndrome: a double-blind, randomised, placebo-controlled, phase 2 trial. Lancet Neurol. 2016;15:801–810. 
29. European Food Safety Authority. Scientific opinion on the safety of green tea catechins. EFSA Journal. 2018. 
30. National Center for Complementary and Integrative Health. Green Tea: Usefulness and Safety. Aktualizacja 2025. 
31. ClinicalTrials.gov. Luteolin for the Treatment of People With Schizophrenia, NCT05204407. 
32. Rafii MS i wsp. A phase II trial of huperzine A in mild to moderate Alzheimer disease. Neurology. 2011;76:1389–1394. 
33. Yang G i wsp. Huperzine A for Alzheimer’s disease: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. PLoS One. 2013. 
34. Li J i wsp. Huperzine A for Alzheimer’s disease. Cochrane Database Syst Rev. 2008. 
35. Tariot PN i wsp. A 5-month, randomized, placebo-controlled trial of galantamine in Alzheimer’s disease. Neurology. 2000;54:2269–2276. 
36. Raskind MA i wsp. Galantamine in AD: a 6-month randomized, placebo-controlled trial with a 6-month extension. Neurology. 2000. 
37. Wilkinson D, Murray J. Galantamine: a randomized, double-blind, dose comparison in patients with Alzheimer’s disease. Int J Geriatr Psychiatry. 2001. 
38. Cochrane Dementia and Cognitive Improvement Group. Galantamine for dementia due to Alzheimer’s disease and mild cognitive impairment. Aktualizacja 2024. 
39. U.S. National Library of Medicine, DailyMed. Galantamine extended-release capsules: Full Prescribing Information. 

Opracowanie : Rafał Klasiński / Fundacja Independent Institute of Chemical Processes